Dlatego też kwestia integracji z UE stała się dla ukraińskich polityków i polityczek mniej atrakcyjna i w chwili obecnej nie należy do głównych tematów w politycznym porządku obrad. Po euforii „pomarańczowej rewolucji” z 2004 roku nastąpiło swoistego rodzaju otrzeźwienie. Otrzeźwienie to w kręgu polityków ma bardzo dobre skutki w odniesieniu do stosunków bilateralnych UE-Ukraina, ponieważ ukraińscy politycy stali się bardziej rzeczowi, pragmatyczni i mniej emocjonalni. Także oczekiwania Ukrainy odnośnie współpracy z UE powoli ulegają zmianie. Szybka perspektywa członkowstwa w połączeniu z otwarciem granic i ogromnymi dotacjami ze strony UE przeznaczonymi na konieczne reformy i infrastrukturę w kraju zeszły obecnie na drugi plan, zaś podczas negocjacji uwaga koncentrowana jest przede wszystkim na pogłębieniu współpracy gospodarczej, rozszerzeniu wolnej strefy handlu z UE, układzie stowarzyszeniowym, zniesieniu wiz oraz zacieśnionej współpracy w zakresie polityki energetycznej.
„Umowa pogłębiona“ – integracja gospodarcza i stowarzyszenie polityczne
Już w marcu 2007 roku rząd ukraiński rozpoczął negocjacje z Komisją Europejską na temat nowej „umowy pogłębionej”. Obowiązująca wcześniej umowa o partnerstwie i współpracy została zawarta w 1994 roku i obowiązywała do końca 2008 roku. Nowa „umowa pogłębiona” ma określić zasady stosunków bilateralnych między UE a Ukrainą (cele strategiczne i formaty) na następne 10 lat oraz stworzyć podstawę dalszej współpracy. We wrześniu 2008 roku na szczycie UE we Francji uchwalono, że przyszła „umowa pogłębiona” będzie umową stowarzyszeniową, niezawierającą jednak jasnej perspektywy członkowstwa dla Ukrainy.
Od nowej Komisji Ukraina oczekuje możliwie szybkiego zakończenia negocjacji na temat „umowy pogłębionej” oraz podpisania umowy przez obie strony najpóźniej w 2010 roku. Dla Ukrainy ze strategicznego punktu widzenia ważne jest to, aby w nowej „umowie pogłębionej” znalazły się zapisy nie tylko o politycznym stowarzyszeniu, lecz także o integracji gospodarczej (przede wszystkim stworzenie pogłębionej strefy wolnego handlu z UE) oraz dążenie do zniesienia wiz, jak również współpraca w zakresie polityki energetycznej i bezpieczeństwa. Ponadto dyplomacja ukraińska nadal będzie się starać o to, aby w tekście umowy „drzwi do UE” dla Ukrainy pozostały otwarte. Dla Ukrainy szczególnie ważne jest to, aby na końcu nowego etapu współpracy z UE istniała możliwość podjęcia negocjacji o członkostwie.
Mapa drogowa w kierunku zniesienia wiz
Kwestia wiz nadal pozostaje problematyczna dla strony ukraińskiej. Media ciągle donoszą o skandalach wizowych, w które zaplątani są turyści i turystki oraz gastarbeiterzy z Ukrainy. Ukraińska opinia publiczna wywiera nacisk na polityków, aby znacznie uprościć reżim wizowy Schengen dla Ukrainy lub w miarę możliwości zupełnie go znieść. Liberalizacja reżimu wizowego z 2008 roku praktycznie nie wniosła żadnych zmian dla obywatelek i obywateli Ukrainy, ponieważ wdrażanie liberalizacji w niektórych konsulatach UE było niestety przeprowadzane bardzo konserwatywnie, względnie nie miało miejsca. Od początku 2009 roku strona ukraińska domaga się zniesienia obowiązku wizowego dla ukraińskich podróżnych udających się do strefy Schengen. Negocjacje na ten temat zostały podjęte z UE już wiosną.
Z uwagi na mapę drogową, którą trzeba będzie wspólnie ustalić, Ukraina oczekuje od UE rzeczowego i pragmatycznego podejścia do kwestii zniesienia obowiązku wizowego dla obywateli i obywatelek Ukrainy. Strona ukraińska jest świadoma tego, że zniesienie obowiązku wizowego dla obywateli Ukrainy jest bardzo ważną decyzją polityczną. Zniesienie wiz zakłada, że najpierw trzeba będzie rozwiązać liczne problemy Ukrainy w zakresie technicznym i wewnątrzpolitycznym. Chodzi przede wszystkim o zabezpieczenie ukraińskich paszportów przed fałszowaniem, poprawę kontroli wydawania paszportów, lepszą kontrolę nielegalnej migracji przez granice ukraińskie, techniczną rozbudowę wschodniej granicy Ukrainy z Rosją oraz o poprawę współpracy bilateralnej w zakresie ochrony prawnej i zwalczania zorganizowanej przestępczości. Wymienione punkty muszą stać się częścią składową wspomnianej mapy drogowej, której celem będzie zniesienie wiz dla ludności ukraińskiej. Strona ukraińska wychodzi z założenia, że decyzja po stronie UE na temat zniesienia obowiązku wizowego dla Ukrainy w chwili obecnej powinna zostać podjęta bez dalszych warunków, o ile Ukraina spełniać będzie wszystkie zobowiązania wynikające z ustalonej mapy drogowej.
Pogłębiona strefa wolnego handlu
Tuż po przystąpieniu Ukrainy do WTO w lutym 2008 roku rozpoczęto negocjacje między Ukrainą a UE na temat możliwości stworzenia wolnej strefy handlu między Ukrainą a UE. Strefa wolnego handlu ma się stać centralnym elementem nowej „pogłębionej umowy”. Strona ukraińska, przede wszystkim przedstawiciele świata finansów i przemysłu (oligarchowie), są bardzo zainteresowani taką umową. Wiele ukraińskich zakładów przemysłowych posiada rynki zbytu w UE, a więc odniosłyby one profity ze zniesienia barier w handlu. Negocjacje na temat strefy wolnego handlu dotychczas przebiegają opieszale, ponieważ delegacje ukraińskie zazwyczaj nie są szczególnie dobrze przygotowane rzeczowo i merytorycznie, a przez to nie zawsze potrafią przedyskutować kompleksowe kwestie i rozwiązywać problemy w stosunkach handlowych. Optymistyczne prognozy zakładają jednak zakończenie negocjacji do końca 2010 roku.
Rząd ukraiński oczekuje od nowej Komisji Europejskiej, że tematem dalszych negocjacji między UE a Ukrainą będzie wprowadzenie pogłębionej strefy wolnego handlu. Oznacza to nie tylko wzajemną obniżkę taryfowych barier w handlu (ceł), lecz także odczuwalną redukcję barier nietaryfowych w handlu towarami i obciążeń regulacyjnych w handlu usługami. Ponadto Ukraina wychodzi z założenia, że następnym poziomem współpracy gospodarczej z UE będzie pełne uczestnictwo Ukrainy w unijnym rynku wewnętrznym i wprowadzenie „czterech swobód” (swobodnego przepływu towarów, usług i pracowników oraz wolnego transferu kapitału).
Wymiar polityki energetycznej we współpracy
Potencjał współpracy UE-Ukraina w zakresie polityki energetycznej jest bardzo duży, przede wszystkim jeśli chodzi o bezpieczeństwo dostaw energii dla obydwu graczy oraz wydajność energetyczną na Ukrainie. Potencjał ten w ostatnich latach praktycznie nie został wykorzystany. Powody słabej współpracy w tym zakresie to: Federacja Rosyjska, która wykorzystuje dostawy energii jako współczesną broń i stosuje ją w Realpolitik, brak wspólnej polityki energetycznej UE, niewystarczająca przejrzystość, otwartość i gotowość do dialogu po stronie ukraińskich przywódców politycznych w zakresie polityki energetycznej. Dopiero deklaracja brukselska, uchwalona w marcu 2009 roku, doprowadziła do przełomu na poziomie memorandum, bowiem UE i Ukraina podpisały dokument mówiący o zamiarze wspólnej modernizacji ukraińskiego systemu tranzytu gazu. Jednakże praktyczne wdrożenie tego zamiaru jest trudne do przeprowadzenie z powodu oporów Rosji.
Przywódcy ukraińscy oczekują od UE uchwalenia i wdrożenia klarownej, wspólnej polityki energetycznej tak, aby UE mogła w spójny sposób mówić o polityce energetycznej wobec świata zewnętrznego. Ukraina toleruje szczególne stosunki UE (przede wszystkim Niemiec) z Rosją w zakresie energetycznym, jednakże kształtując te szczególne relacje należy także brać pod uwagę interesy (zarówno te gospodarcze jak i geopolityczne) państw tranzytowych, do których należy także Ukraina. Ta zaś obawia się, że UE może narazić ukraińskie interesy związane z polityką zagraniczną i energetyczną kosztem dobrych relacji z Rosją.
Ponadto Ukraina ma nadzieję, że deklaracja brukselska będzie nadal wdrażana przez obie strony (mimo że problemy z wdrażaniem są głównie po stronie ukraińskiej). Ukraina jest bardzo zainteresowana tym, aby współpraca w zakresie polityki energetycznej z UE w przyszłości była znacznie bardziej zacieśniona, aby stworzyć bazę zaufania między UE a Ukrainą. Przywódcy ukraińscy życzą sobie przede wszystkim bliskiej współpracy, więcej solidarności w kwestii dostaw energii oraz natychmiastowych konsultacji w przypadku zagrożenia bezpieczeństwa, jak miało to na przykład miejsce podczas eskalacji sporu gazowego z Rosją zimą 2008 roku.
Partnerstwo Wschodnie
Partnerstwo Wschodnie (PW) zostało powołane do życia 07.05.2009 roku na szczycie UE w Pradze z inicjatywy polsko-szwedzkiej celem wzmocnienia wschodniego wymiaru Europejskiej Polityki Sąsiedztwa (ENP). Dotychczas ta nowa inicjatywa stanowiła ramy dalszej współpracy (przede wszystkim finansowanie przez UE państw docelowych w wys. 600 mln euro do 2013 roku). Niestety brak jest w tej inicjatywnie konkretnych treści. Dotychczas tak naprawdę nie jest jasne, czy w Partnerstwie Wschodnim chodzi o nowe opakowanie dla starej polityki UE czy też celem nowych ustaleń jest zajęcie strategicznej pozycji przez UE w „rosyjskiej strefie wpływów”.
Strona ukraińska powitała Partnerstwo Wschodnie jako ramy dla współpracy regionalnej i wielostronnej z UE, jednocześnie jednak dąży do roli przywódcy wśród sześciu państw objętych PW. Oczekiwania Ukrainy co do konkretnych treści w ramach Partnerstwa Wschodniego wiążą się z nadchodzącą prezydencją w Radzie UE Szwecji w drugiej połowie 2009 roku oraz z polskim przewodnictwem w Radzie w 2011 roku. Ukraina obawia się jednak, że w ramach PW zajmie to samo miejsce co Białoruś, Azerbejdżan i Armenia oraz że wielostronna współpraca w ramach PW z UE będzie postrzegana jako zastąpienie dwustronnych stosunków UE-Ukraina. Dla Ukrainy byłby to bowiem krok wstecz w procesie zbliżania się do UE.
Dr. Kyryl Savin jest dyrektorem Biuro Krajowego Fundacji im. Heinricha Bölla w Kijowie.
Więcej o wyborach do Parlamentu Europejskiego na naszych stronach oraz na stronie http://www.boell.de/weltweit/europanordamerika/europa-nordamerika-6728.html